lemy90s

Năm 2023, Disney châm ngòi cho cuộc tranh cãi lớn khi ra mắt phiên bản live-action của bộ phim hoạt hình kinh điển The Little Mermaid. Nhân vật Ariel có sự thay đổi táo bạo khi không còn mái tóc đỏ bồng bềnh và làn da trắng quen thuộc, mà được thể hiện bởi Halle Bailey – một nữ diễn viên da màu.

Nhớ lại The Little Mermaid phiên bản 1989, chú cua Sebastian từng thốt lên: “Thế giới con người thật lộn xộn!”. Câu thoại ấy dường như đã tiên đoán trước làn sóng tranh luận không hồi kết về nàng tiên cá da màu với mái tóc dreadlock trong bản live-action 2023. Nhiều người từ chối phiên bản mới của nàng tiên cá vì tin rằng Hans Christian Andersen đã miêu tả Ariel có làn da trắng, và hình ảnh tiên cá năm 1989 đó đã quá quen thuộc với họ. Nhưng có lẽ, điều quan trọng hơn cần đặt hỏi không phải là Ariel trông ra sao, mà là: 

Có phải chúng ta vẫn chưa sẵn sàng để chấp nhận những góc nhìn mới, kể lại các câu chuyện cổ tích ở một thế giới đa dạng hơn?

Viết lại một hình tượng công chúa

Công chúa Ariel trong phiên bản hoạt hình năm 1989 có hình tượng nàng công chúa ngây thơ, xinh đẹp với giọng hát tuyệt vời và mong muốn thoát khỏi thế giới của mình để tìm tình yêu. Ariel ngày ấy giống với đặc điểm chung của đa số các nàng công chúa Disney khác với vẻ đẹp chuẩn mực: da trắng, mắt to, tóc dài mượt bồng bềnh.

Ở phiên bản live-action năm 2023, Disney tái hiện Ariel với một diện mạo mới táo bạo hơn, hình tượng Ariel (do Halle Bailey thủ vai) có làn da nâu, tóc xoăn kiểu dreadlock. Điều này làm đa dạng hóa hình ảnh công chúa Disney, có ý nghĩa khi mở rộng định nghĩa về cái đẹp, truyền tải thông điệp rằng bất kỳ ai cũng có thể trở thành công chúa, không bị giới hạn bởi màu da và sắc tộc, khuyến khích các bé gái dám mơ ước và tự tin với bản sắc của mình. Nhưng thật lạ lùng, dù cốt truyện của nàng tiên cá vẫn được giữ nguyên, giọng hát nội lực và phần thể hiện Part of Your World của Halle Bailey vẫn gây rung cảm, nhưng người ta lại chỉ xoay quanh ngoại hình mới của Ariel và khó chấp nhận hình tượng mới này.

Tranh cãi xoay quanh về hình tượng nàng tiên cá

Đi ngược lại lịch sử của câu chuyện, chú cua Sebastian là nhân vật được Walt Disney viết riêng cho Ariel, hoàn toàn không có trong nguyên tác truyện của nhà văn Hans Christian Andersen. Không chỉ thêm nhân vật Sebastian, trong hoạt hình năm 1989, Disney cũng thay đổi kết thúc của nguyên tác. Nếu đúng theo nguyên tác của Andersen thì Ariel sẽ có kết thúc trở thành bọt biển hư vô. Câu chuyện về The Little Mermaid của Andersen viết cũng chẳng viết đúng với truyện dân gian Đan Mạch về nàng tiên cá. Nàng tiên cá nguyên thuỷ của thần thoại Bắc Âu được gọi là Margygr, nàng tiên cá này không được xem là xinh đẹp theo định nghĩa của loài người – vì cô ấy có hộp sọ nhọn, mắt luôn trợn tròn, miệng to và đôi má nhăn nheo. Margygr hiếm khi xuất hiện nếu không đi kèm với tin xấu về một cơn bão lớn sắp diễn ra.

Câu chuyện về sinh vật thủy sinh huyền thoại này cũng không chỉ có ở Bắc Âu mà được kể lại với nhiều hình dạng, trong nhiều nền văn hoá và trải dài khắp mọi châu lục. Ví dụ ở Trung Hoa, trong cuốn Sou Shen Ji, được viết vào thời nhà Minh (1368-1644), ghi chép những nàng tiên cá sống ở Biển Đông và nước mắt của họ có thể trở thành ngọc trai. Trong Hai Cuo Tu của Nie Huang – nhà sinh học thời nhà Thanh (1644-1911), tiên cá của ông được miêu tả có hai giới tính, với làn da đen và mái tóc vàng. Trong văn hóa Nhật Bản, cũng có một hình tượng tương tự như nàng tiên cá, được gọi là ningyo, nghĩa là “người cá”. Ningyo là một sinh vật huyền bí có đặc điểm kết hợp giữa hình dáng con người và cá, với phần thân trên giống người và phần dưới giống cá, thường là vảy, vây và đuôi. Những câu chuyện về ningyo xuất hiện trong nhiều tác phẩm văn học cổ điển Nhật Bản, với những sự kiện kỳ bí và đôi khi là điềm xấu.

Vì vậy, tranh cãi nàng tiên cá có ngoại hình như thế nào theo định nghĩa của loài người thực sự là một việc làm rất lộn xộn. Nếu như ngay từ ban đầu, Disney đã thay đổi nguyên tác của Andersen, thì việc tiếp tục biến đổi hình tượng Ariel để phù hợp với thế hệ mới cũng không có gì bất hợp lý. Nếu ta chấp nhận một Ariel tóc đỏ – vốn không phổ biến ở Đan Mạch – thì tại sao lại không thể chấp nhận một Ariel da màu? Cổ tích không phải là những câu chuyện bất di bất dịch, mà luôn được tái hiện và biến đổi theo từng thời đại.

Tại sao người ta lại ám ảnh nàng tiên cá Ariel phiên bản 1989 như vậy?

The Little Mermaid phiên bản 1989 đã ăn sâu vào tiềm thức của thế hệ 8x và 9x, với hình ảnh Ariel tóc đỏ bồng bềnh và làn da trắng. Một số người sẽ có thiên kiến hiện trạng (status quo bias) khi có xu hướng phản kháng trước sự thay đổi vì họ quen thuộc với hình ảnh Ariel cũ và cảm thấy gắn bó với nó. Điều này tương tự như khi các thương hiệu nổi tiếng thay đổi logo hay công nghệ thay đổi giao diện, khán giả thường phản ứng tiêu cực lúc ban đầu. Hơn nữa, thiên vị hoài niệm (nostalgia bias) cũng khiến họ xem phiên bản 1989 là hoàn hảo nhất, không thể thay thế. Khán giả cảm thấy lạ lẫm, thậm chí có cảm giác “mất đi” một phần tuổi thơ của mình. Ngoài ra, khi Disney chọn một diễn viên da màu vào vai Ariel, nhiều người phản ứng gay gắt vì cảm thấy đó là một quyết định mang tính chính trị hoặc xu hướng “cưỡng ép đa dạng hóa” (forced diversity). Họ không chấp nhận việc các chuẩn mực cũ bị thay đổi đột ngột, nhất là khi đi kèm với những tranh luận xã hội rộng lớn hơn về chủng tộc và bình đẳng.

Người lớn gần như chỉ tập trung vào cảm xúc của họ với nhân vật họ yêu thích mà quên rằng Disney không chỉ làm phim dành cho người lớn. Tuổi thơ của chúng ta đã đi qua, kí ức về Ariel da trắng với mái tóc đỏ bồng bềnh là một kí ức đẹp. Nhưng theo thời gian, ở những thế hệ trẻ em kế tiếp, những giá trị cũng dần được thay đổi, những câu chuyện cũng cần viết theo cách riêng. Đó là lý do Andersen cho nàng tiên cá của ông có tính người hơn khi biết yêu thay vì chỉ là một nhân vật huyền bí và mang đến những điều đen đủi trong dân gian; đó là cách Disney đã từng cho Ariel có kết thúc có hậu cùng hoàng tử thay vì tan biến cùng bọt biển.

Những định kiến đóng khung phải xinh đẹp mới là công chúa, chỉ cần gặp duy nhất một hoàng tử và có thể sống cùng nhau hạnh phúc tới cuối đời. Các bé gái không biết mình có quyền độc lập, có quyền tự đưa ra quyết định và có quyền kiểm soát cuộc đời riêng. Những người thuộc 8x và 9x, sẽ ít nhất một lần bị mắc kẹt trong những dán nhãn “công chúa là phải đẹp như thế này, thế kia”, “tóc dài, da trắng mới đẹp”,… những suy nghĩ này cũng tương tự như “là con gái phải thùy mị nết na”, “là con trai phải mạnh mẽ, không được khóc”,… Ngay chính phản ứng dữ dội trước việc tại sao một cô gái da màu và không-đẹp-như-bạn-muốn lại vào vai nàng tiên cá, thay vì tìm hiểu về tài năng, giọng hát và lý do tại sao cô ấy lại được chọn cũng là một kiểu dáng của việc ám ảnh về vẻ đẹp khuôn mẫu. Chính vì vậy, nhiệm vụ của cổ tích ngày nay không bắt những đứa trẻ khao khát “làm sao để trở thành một công chúa?”, mà làm cho chúng tin rằng chúng xứng đáng là nàng công chúa theo cách riêng. Bởi trong nhiều thập kỷ, trẻ em da màu hiếm khi thấy những nhân vật chính trong truyện cổ tích giống mình. Điều này khiến các em cảm thấy mình không phải là một phần của những câu chuyện huyền diệu.

Ngoài ra, ở phiên bản live-action, Disney còn thực hiện một thay đổi lớn so với tác phẩm kinh điển mà ít người để ý: thay đổi các nhân vật chị em của Ariel. Không chỉ đơn thuần là những nàng tiên cá phụ họa, họ trở thành các công chúa cùng chia sẻ việc trị vì của Vua Triton, mỗi người kiểm soát một vùng biển riêng biệt trong đại dương. Hơn thế nữa, họ còn quan tâm đến các vấn đề môi trường, như dọn dẹp xác tàu đắm và giải quyết ô nhiễm do con người gây ra.

Sự đa dạng hóa các nhân vật này, bao gồm cả hình ảnh một nàng tiên cá da màu khác, không phải là sự “cưỡng ép đa dạng” như một số ý kiến tranh luận, mà rõ ràng Disney đã cố gắng mở rộng thế giới cổ tích để mọi trẻ em đều có thể thấy bản thân mình được phản chiếu trên màn ảnh. Việc tạo ra những công chúa đến từ nhiều vùng biển khác nhau, mỗi người mang một nét đặc trưng riêng, chính là minh chứng rõ ràng cho nỗ lực này. Đây cũng là bước tiếp nối hành trình mà Disney theo đuổi suốt nhiều năm qua – tạo ra những nàng công chúa không chỉ đa dạng về văn hóa mà còn mạnh mẽ và độc lập hơn, như Tiana (The Princess and the Frog, 2009), Rapunzel (Tangled, 2010) hay Elsa (Frozen, 2013). Những thay đổi này không chỉ làm mới câu chuyện mà còn giúp trẻ em thuộc nhiều chủng tộc khác nhau tìm thấy sự kết nối với thế giới thần tiên, nơi mà ai cũng có thể là nhân vật chính của câu chuyện cổ tích riêng mình.

Để đánh giá một tác phẩm điện ảnh, cần nhìn các yếu tố về kịch bản, diễn xuất, âm nhạc và hình ảnh thay vì chỉ dựa vào màu da. Đạo diễn Rob Marshall nhận xét Halle Bailey có sự kết hợp hiếm hoi của tình yêu, tuổi trẻ, sự ngây thơ và chất phát… Đặc biệt là giọng hát nội lực phù hợp với vai diễn Ariel. Dẫu gây nhiều tranh cãi, nhưng hiệu ứng tích cực đầu tiên của Halle Bailey khi vào vai nàng tiên cá chính là mang lại niềm tin về xã hội đa văn hoá, kết nối với nhau bằng nội tại và những giấc mơ có thể trở thành sự thật cho trẻ em thế hệ mới. Như Halle Bailey trả lời trên Variety:

“I want the little girl in me and the little girls just like me who are watching to know that they’re special and that they should be a princess in every single way”.

Kết luận

Sự thay đổi của Ariel trong bản live-action The Little Mermaid có thể được xem là một trong những bước đi cần thiết để mở rộng quan niệm về cái đẹp và tính đa dạng trong văn hóa đại chúng. Điều này không làm mất đi giá trị của Ariel gốc, mà chỉ chứng minh rằng công chúa Disney có thể mang nhiều diện mạo và giấc mơ khác nhau. Ngày trước, các bé gái có thể tin giấc mơ trở thành sự thật vì trên đời có phép màu của bà tiên. Ngày nay, các bé gái có thể tin giấc mơ trở thành sự thật bằng chính cố gắng của bản thân mình- vì không có gì là không thể!

Phim ảnh không chỉ đơn thuần là phản ánh thực tế, mà còn có sức mạnh thay đổi nhận thức và định hình thế giới quan của khán giả. Nếu điện ảnh cứ mãi duy trì những chuẩn mực cũ mà không đổi mới, chúng ta sẽ không bao giờ thấy sự tiến bộ trong tư duy xã hội. Disney không chỉ kể lại câu chuyện cũ mà còn đặt ra một câu hỏi lớn: Chúng ta đã sẵn sàng để chấp nhận những góc nhìn mới, kể lại các câu chuyện cổ tích ở một thế giới đa dạng hơn chưa?

Dù Disney có đang thúc đẩy nữ quyền, đa dạng sắc tộc hay ủng hộ LGBTQ+ nhằm hướng đến các giải thưởng lớn (như lời chế giễu “đang làm theo công thức giải Oscar”), thì đó cũng không phải điều đáng lên án. Việc phản ánh các vấn đề xã hội đương thời để được sự công nhận không nên bị xem là chiêu trò hay đáng mỉa mai – bởi lẽ, nghệ thuật luôn là tấm gương phản chiếu những thay đổi của thời đại. Bình thường hóa sắc tộc, tôn trọng sự đa dạng về giới tính và màu da, tôn trọng những khác biệt là một chuyện vẫn đáng được đề cao trong xã hội đầy rẫy những bất công.  Lịch sử hơn 100 năm của Disney với lớp bụi tiên nhiệm màu, mãi đến nay mới thực sự chứng minh được câu nói của Walt Disney: “If you can dream it, you can do it.”