Sinh ra và lớn lên trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp đô hộ, Nguyễn Tất Thành từ nhỏ đã tiếp thu tinh thần yêu nước và ý chí chống ngoại xâm từ gia đình, quê hương và các phong trào đấu tranh đương thời. Chứng kiến cảnh nhân dân lầm than dưới ách thực dân đã sớm hình thành ở người thanh niên ấy lòng yêu nước, thương dân và khát vọng giải phóng dân tộc.

Nguyễn Tất Thành từ rất sớm đã biết quan sát và đúc kết kinh nghiệm từ các bậc tiền bối đi trước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh và nhiều chí sĩ yêu nước khác. Bởi trước khi Người bước lên con tàu rời Bến Nhà Rồng, đã có rất nhiều người Việt Nam yêu nước tìm con đường giải phóng dân tộc theo những cách khác nhau. Nhiều phong trào cứu nước diễn ra, nhưng thường hướng sang các nước phương Đông như Nhật Bản hay Trung Quốc với hy vọng cầu viện hoặc cải cách đất nước. Tuy nhiên, phần lớn các con đường ấy đều không đạt được mục tiêu cấp thiết nhất là giành độc lập dân tộc.Trong bối cảnh nhiều chí sĩ đương thời lựa chọn con đường “Đông du”, Nguyễn Tất Thành lại quyết định “Tây du” để tìm hiểu tận gốc căn nguyên sức mạnh của các nước đế quốc phương Tây.

Vì sao Nguyễn Tất Thành chọn sang nước Pháp đầu tiên? 

Năm 13 tuổi, Nguyễn Tất Thành lần đầu được nghe khẩu hiệu nổi tiếng của Cách mạng Pháp: “Tự do – Bình đẳng – Bác ái” (Liberté – Égalité – Fraternité), những khẩu hiệu đẹp đẽ khác xa với thực tế áp bức và bóc lột mà nhân dân Việt Nam đang phải chịu dưới ách thực dân.  Chính sự hoài nghi ấy khiến người thanh niên ấy trăn trở: 

“Tôi muốn làm quen với nền văn minh Pháp, tìm xem những gì ẩn giấu đằng sau những từ ấy”.

Nhưng Pháp chỉ là điểm dừng chân đầu tiên trong hành trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành, chứ chưa bao giờ là điểm đến duy nhất. Ngay từ đầu, mục tiêu của người thanh niên ấy là đi khắp năm châu để tìm con đường giải phóng dân tộc.

Dù rất kính trọng các bậc tiền bối như Phan Bội Châu hay Phan Châu Trinh, nhưng Nguyễn Tất Thành không cho rằng đó là lời giải triệt để. Người từng nhận xét rằng con đường dựa vào Nhật của Phan Bội Châu chẳng khác nào “đuổi hùm cửa trước, rước beo cửa sau”, còn việc dựa vào Pháp để xin cải cách của Phan Châu Trinh thì giống như “xin giặc rủ lòng thương”. Điều đó cho thấy Nguyễn Tất Thành sớm nhận ra muốn giải phóng dân tộc thì không thể phụ thuộc vào bất kỳ cường quốc nào. Điều đó cũng cho thấy tinh thần độc lập và tự chủ rất sớm ở Nguyễn Tất Thành. Thay vì cầu viện hay chờ đợi một cường quốc khác giải phóng dân tộc mình, Người lựa chọn tự đi tìm một con đường riêng cho Việt Nam.

Thực tế, Nguyễn Tất Thành không chỉ quan sát sự thất bại của các phong trào yêu nước trước đó, mà còn suy nghĩ về nguyên nhân vì sao họ chưa thể thành công. Từ việc quan sát các con đường cứu nước khác nhau, Nguyễn Tất Thành dần nhận ra rằng việc giải phóng dân tộc không thể chỉ dựa vào cải cách hay cầu viện bên ngoài.

Phan Bội Châu chủ trương chống Pháp để khôi phục nước Việt, trong khi Phan Châu Trinh lại muốn dựa vào Pháp để cải cách và đánh đổ chế độ phong kiến. Chính Phan Bội Châu từng tóm tắt sự khác biệt ấy trong “Niên biểu”: “Phan Châu Trinh thì dựa vào Pháp mà đánh đổ vua, tôi thì từ chỗ đánh đổ Pháp mà phục Việt”. Một bên xem thực dân Pháp là kẻ thù chính, một bên lại tập trung phê phán chế độ phong kiến và triều đình Huế.

Từ việc quan sát và đúc kết các con đường ấy, Nguyễn Tất Thành dần nhận ra rằng cách mạng giải phóng dân tộc ở Việt Nam muốn thành công thì không thể chỉ chống thực dân hay chỉ chống phong kiến, mà phải đồng thời thay đổi cả trật tự xã hội cũ. Sau này, con đường cách mạng mà Người lựa chọn cũng chính là con đường dẫn tới thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Chính vì vậy, thay vì tiếp tục ưu tiên phương Đông như nhiều người đi trước, Nguyễn Tất Thành lựa chọn hướng sang phương Tây để tìm hiểu căn nguyên sức mạnh của các nước đế quốc. Người muốn sang phương Tây để tận mắt quan sát cách các quốc gia ấy vận hành, vì sao họ trở nên hùng mạnh và Việt Nam có thể học được gì từ họ.

Ngoài ra, Nguyễn Tất Thành chọn Pháp đầu tiên cũng vì Người biết tiếng Pháp, và vào thời điểm đó, chính quyền thực dân Pháp đang tuyên truyền luận điệu “Pháp – Việt đề huề”, đồng thời có sự nới lỏng nhất định trong việc đi lại giữa Đông Dương và “mẫu quốc”. Điều này khiến con đường sang Pháp trở thành lựa chọn khả thi và thuận lợi hơn để từ đó tiếp tục tiếp cận các quốc gia khác trên thế giới.

Đích đến đầu tiên của Nguyễn Tất Thành là nước Pháp, kẻ thù đang trực tiếp đô hộ dân tộc mình, nhưng cũng là nơi sản sinh khẩu hiệu nổi tiếng “Tự do – Bình đẳng – Bác ái”. Chính điều đó càng thôi thúc người thanh niên ấy muốn tận mắt tìm hiểu điều gì thực sự ẩn sau những lời tuyên bố ấy của nước Pháp. Đó cũng là quyết định đi vào chính quốc của kẻ đang đô hộ dân tộc mình để tìm hiểu vì sao họ trở nên hùng mạnh và đâu là con đường giúp Việt Nam thoát khỏi thân phận thuộc địa.

Nguyễn Tất Thành đi ra thế giới để tìm điều gì?

Dù căm ghét chế độ thực dân xâm lược, Nguyễn Tất Thành vẫn nhận ra phương Tây sở hữu nhiều thành tựu về khoa học, kỹ thuật, tư tưởng và cách tổ chức xã hội mà Việt Nam cần học hỏi nếu muốn hiện đại hóa và giành độc lập.

Nguyễn Tất Thành hiểu rằng muốn giải phóng dân tộc thì không thể chỉ giữ lòng yêu nước, mà còn phải học hỏi tri thức, tư duy và cách vận hành của thế giới hiện đại. Chính Nguyễn Tất Thành từng nói mục đích của mình là: “Xem nước Pháp và các nước khác làm ăn như thế nào rồi trở về giúp đồng bào”. Chi tiết “các nước khác” cho thấy ngay từ đầu, hành trình ấy đã mang tính toàn cầu chứ không chỉ xoay quanh nước Pháp. Trong những năm bôn ba ở nước ngoài, không chỉ quan sát ở tầng lớp trí thức hay chính trị, Nguyễn Tất Thành cũng lựa chọn làm nhiều công việc lao động chân tay để kiếm sống và trực tiếp tiếp xúc với đời sống của người lao động ở các nước tư bản. Điều đó giúp Người hiểu rõ hơn những bất công xã hội và bản chất của chủ nghĩa thực dân từ chính thực tế đời sống.

Con đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành từ năm 1911 đến năm 1920 đã đi qua nhiều quốc gia thuộc các châu lục Âu, Á, Phi, Mỹ, với khoảng gần 30 nước. Đặc biệt, Nguyễn Tất Thành đã dừng chân tìm hiểu tại ba cường quốc lớn thời bấy giờ là Mỹ, Anh và Pháp để quan sát trực tiếp xã hội, đời sống và mô hình phát triển của họ. Đi ra thế giới để hiểu vì sao các dân tộc mạnh lên, vì sao các nước thuộc địa bị áp bức, và làm thế nào để Việt Nam có thể thật sự giành lại độc lập.

Nguyễn Tất Thành không sang Pháp vì yêu chủ nghĩa thực dân. Người thanh niên ấy sang để hiểu nước Pháp và các nước khác vận hành như thế nào rồi trở về tìm đường giải phóng dân tộc. Trong một thế giới mà các cấu trúc quyền lực, tri thức và công nghệ luôn vận động và ảnh hưởng lẫn nhau, điều quan trọng không chỉ là chúng ta tiếp cận điều gì, mà là chúng ta học được gì từ nó và sử dụng nó để phục vụ cho điều gì.

Năm 1911, người thanh niên 21 tuổi Nguyễn Tất Thành rời Bến Nhà Rồng trên con tàu Amiral Latouche-Tréville để bắt đầu hành trình tìm đường cứu nước. Cuộc hành trình ấy bắt đầu từ khát vọng đi ra thế giới để tìm lời giải cho vận mệnh dân tộc Việt Nam.

Một điểm thú vị là mối quan hệ giữa Nguyễn Tất Thành và Phan Châu Trinh (hay còn gọi là Phan Chu Trinh) thực ra gần gũi hơn nhiều người nghĩ. Cha của Nguyễn Tất Thành là cụ Nguyễn Sinh Sắc vốn là bạn tâm giao với Phan Châu Trinh. Cả hai cùng đỗ Phó bảng trong khoa thi năm Tân Sửu 1901. Nhờ đó, Nguyễn Tất Thành từ nhỏ đã có cơ hội gặp gỡ và nghe các bậc sĩ phu đương thời luận bàn về chính trị, xã hội và vận mệnh đất nước.
Anh trai của Bác sau này từng kể lại: “Mỗi khi hai cụ đàm đạo, em Tất Thành được gọi vào hầu trà nước điếu đóm, cha tôi bảo tôi nhường vì em Thành sáng dạ hơn…”. Chính môi trường ấy đã góp phần hình thành tư duy quan sát, phản biện và ý thức dân tộc rất sớm ở Nguyễn Tất Thành. Sự thất bại của nhiều phong trào yêu nước lúc bấy giờ cũng cho thấy cuộc khủng hoảng về đường lối cứu nước của cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Chính hoàn cảnh đó đã thúc đẩy nhiều người Việt Nam yêu nước tìm một con đường mới để giải phóng dân tộc, trong đó có Nguyễn Tất Thành.