Dạo nọ tôi có đọc bài viết có bạn thắc mắc rằng liệu có tình yêu chân chính giữa một người đàn ông 27 tuổi và một cô gái 15 tuổi không? Và bạn cho rằng từ văn học tới điện ảnh, khái niệm “tình yêu” luôn muôn hình vạn trạng, yêu là yêu (love is love). Có rất nhiều tác phẩm nổi tiếng về các mối quan hệ chênh lệch tuổi tác như The Reader, nơi Michael 15 tuổi bước vào mối quan hệ với Hanna 36 tuổi, hay Call Me by Your Name với Elio 17 tuổi và Oliver khoảng 24 tuổi, trong Kafka on the Shore, các mối liên kết cảm xúc cũng thường mang màu sắc lệch pha về tuổi tác, trải nghiệm và quyền lực.

Nhưng liệu sự xuất hiện của những mối quan hệ chênh lệch tuổi trong nghệ thuật có đồng nghĩa với việc chúng được hợp thức hóa ngoài đời thực? Bởi lẽ văn học và điện ảnh từ lâu đã khai thác chiến tranh, bạo lực, ngoại tình, và vô số vùng xám khác của nhân tính, chúng tồn tại không phải để cổ vũ, mà để chúng ta quan sát và chất vấn.

Vì vậy, thay vì hỏi nghệ thuật có “cho phép” mối quan hệ chênh lệch tuổi tồn tại hay không, ta phải hỏi: Nghệ thuật thực sự đang phản ánh điều gì đằng sau đó? Đó là một tình yêu lý tưởng, hay bản chất là bi kịch của sự bất cân xứng quyền lực và những sang chấn kéo dài? Để trả lời điều này, hãy nhìn thẳng vào cách mà ba tác phẩm kinh điển trên thực tế đã bóc trần những hệ lụy tâm lý chứ không hề lãng mạn hóa chúng.

Khi nói về khẩu hiệu “love is love” và góc nhìn nghệ thuật

Văn học và điện ảnh có thể khai thác những vùng xám của cảm xúc con người để đặt ra câu hỏi về cô độc, dục tính, quyền lực hay tổn thương tâm lý. Nhưng ngoài đời thực, một người 15 tuổi, tuổi vị thành niên, vẫn đang ở giai đoạn phát triển nhận thức, cảm xúc và khả năng tự bảo vệ bản thân. Hơn nữa, việc áp dụng khẩu hiệu “love is love” (vốn dùng để đòi quyền bình đẳng cho xu hướng tính dục giữa những người trưởng thành có sự đồng thuận) vào mối quan hệ lệch tuổi vị thành niên là một sự nhầm lẫn về mặt khái niệm.

Sự thật là cả ba tác phẩm thường được lấy ra để ví dụ ấy đều không hề mô tả những mối quan hệ “đẹp” theo nghĩa lành mạnh hay chữa lành. Ngược lại, chúng bóc trần những động lực quyền lực bất cân xứng và để lại hậu quả tâm lý rất sâu cho các nhân vật:

Trong The Reader. Mối quan hệ giữa Michael (15 tuổi) và Hanna (36 tuổi) hoàn toàn bị dẫn dắt bởi sự áp đặt vị thế của người lớn. Hanna là người chủ động thiết lập các quy luật, dùng tình dục kiểm soát cảm xúc của cậu thiếu niên. Sự bất cân xứng này biến Michael thành một kẻ lệ thuộc. Để rồi khi trưởng thành, Michael gần như mất khả năng kết nối tình cảm bình thường với người khác, luôn mang cảm giác tội lỗi, ám ảnh và cô lập tinh thần. Cuốn sách đặt ra những câu hỏi rất nặng nề về đạo đức, quyền lực và tổn thương tâm lý kéo dài chứ không hề lãng mạn hóa.

Trong Kafka on the Shore, mối liên kết giữa Kafka (15 tuổi) và Saeki (người phụ nữ ở tuổi trung niên) không phải là tình yêu nam nữ bình đẳng, mà là một sự “lệch pha” trầm trọng về mặt tâm thức. Nhân vật Saeki không nhìn thấy Kafka như một bản thể độc lập, mà dùng cậu như một hình bóng thay thế để khỏa lấp ký ức và sang chấn quá khứ của chính mình. Sự áp đặt và dính mắc từ thế giới nội tâm quá phức tạp của người lớn đã đẩy một đứa trẻ bỏ nhà ra đi như Kafka vào những ranh giới tâm lý méo mó, đầy bất ổn tinh thần hơn là một hình mẫu tình yêu để noi theo.

Trong Call Me by Your Name, dù được bao bọc bởi vẻ đẹp thơ mộng của mùa hè nước Ý, mối quan hệ giữa Elio (17 tuổi) và Oliver (24 tuổi) vẫn lộ rõ khoảng cách lớn về sự trưởng thành và trải nghiệm. Oliver, một học giả trưởng thành, tự tin và làm chủ cuộc chơi, hoàn toàn kiểm soát nhịp điệu của mối quan hệ, trong khi Elio trải qua trải nghiệm đầu đời với tất cả sự bối rối, tổn thương, lệ thuộc cảm xúc và cảm giác bất an của một đứa trẻ đang cố lớn. Điều khiến câu chuyện day dứt chính là sự mất mát và hụt hẫng của người trẻ khi bước ra khỏi vùng ảnh hưởng của một người lớn hơn mình về mọi mặt.

Sự trưởng thành không đến cùng lúc

Nhiều hệ thống pháp luật đặt độ tuổi đồng thuận trong khoảng 16-18 tuổi như một cơ chế bảo vệ trẻ vị thành niên trước những mối quan hệ có nguy cơ bất cân xứng quyền lực.  Một một người rẻ dưới độ tuổi đồng thuận vẫn đang trong quá trình phát triển não bộ, nhân cách và nhận thức. Các nghiên cứu cho thấy vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex), phần chịu trách nhiệm về lý trí, ra quyết định và kiểm soát xung động, chưa hoàn thiện cho đến khoảng 25 tuổi. 

Ngay cả khi cảm xúc giữa hai người là thật, sự tồn tại của cảm xúc không tự động biến mối quan hệ thành lành mạnh hay công bằng. Khoảng cách giữa họ không chỉ là 12 năm tuổi đời, mà còn là khoảng cách về vị thế xã hội, trải nghiệm sống và mức độ ảnh hưởng tâm lý lên đối phương. Sự chênh lệch này tạo ra động lực quyền lực bất cân xứng (asymmetrical power dynamics), trong đó người lớn có thể dễ dàng thao túng, gây ảnh hưởng hoặc kiểm soát người trẻ (bao gồm cả hành vi thao túng tâm lý – emotional grooming). Tình yêu chân chính không thể tồn tại khi quyền lực giữa hai bên quá chênh lệch. Nó cũng không thể đi ngược lại những giá trị đạo đức và pháp lý được thiết lập để bảo vệ những người yếu thế.

Tuổi tác không quan trọng, nhưng cả hai cần đủ trưởng thành

Điều gì tạo nên tình yêu chân chính?

Trong nhiều định nghĩa về tình yêu, tôi tâm đắc nhất cách Thiền sư Thích Nhất Hạnh lý giải trong True Love: tình yêu đích thực cần bốn yếu tố gồm từ (maitri), bi (karuna), hỷ (mudita) và xả (upeksha). Đây không phải định nghĩa duy nhất về tình yêu, nhưng là khung tham chiếu hữu ích để suy nghĩ về câu hỏi này. 

Một là Maitri (Từ – Loving-kindness)

Maitri là khả năng mang lại hạnh phúc đích thực cho người mình yêu, không phải là sự chiếm hữu hoặc áp đặt. Nếu một người trưởng thành thực sự yêu, họ sẽ ưu tiên sự phát triển cá nhân và hạnh phúc lâu dài của người nhỏ tuổi còn lại, thay vì đưa người đó vào một mối quan hệ có thể gây tổn thương hoặc thao túng.

Hai là Karuna (Bi – Compassion)

Karuna là khả năng thấu hiểu và chia sẻ nỗi đau của người khác. Một người trưởng thành phải có đủ nhận thức để hiểu rằng một thiếu niên vẫn đang phát triển về mặt tâm lý, cảm xúc và nhận thức xã hội. Nếu có lòng trắc ẩn thực sự, họ sẽ không đặt người trẻ vào tình thế dễ bị tổn thương, nơi mà họ có thể không đủ khả năng đưa ra quyết định đúng đắn hoặc bảo vệ chính mình.

Ba là Mudita (Hỷ – Joy)

Mudita là niềm vui chân thật trong tình yêu, nơi cả hai đều cảm thấy hạnh phúc, an toàn và phát triển. Nhưng trong một mối quan hệ có sự chênh lệch quyền lực quá lớn, niềm vui của một bên có thể đến từ sự kiểm soát, phụ thuộc hoặc thao túng. Tình yêu không thể là chân chính nếu niềm vui của một người đến từ việc đặt người kia vào một vị trí bất lợi, nơi họ không thể hoàn toàn phát triển bản thân.

Một phần nhỏ trong Mudita còn là tình dục. Tình dục sẽ được thực hiện với lòng từ bi, sự kết nối và không dính mắc, nó có thể hòa vào niềm vui của tình yêu đích thực. Nhưng nếu nó chỉ phục vụ cho khoái lạc cá nhân, càng không thể là mudita.

Bốn là Upeksha (Xả – Equanimity/Freedom)

Upeksha là sự bình đẳng, tự do trong tình yêu, nơi không ai kiểm soát ai và mỗi người có không gian để phát triển bản thân. Nhưng một người ở tuổi vị thành niên vẫn đang trong quá trình khám phá bản thân, xây dựng danh tính và hiểu về thế giới. Nếu thực sự tôn trọng tự do của người trẻ, người lớn sẽ không tìm cách ràng buộc họ vào một mối quan hệ trước khi họ đủ trưởng thành để đưa ra quyết định một cách độc lập.

Dựa trên bốn yếu tố của tình yêu đích thực trong True Love, một mối quan hệ giữa hai người chênh lệch độ tuổi, một người trưởng thành và một người ở độ tuổi trẻ vị thành niên không thể được coi là tình yêu chân chính, vì:

• Thiếu Maitri, không đặt hạnh phúc và sự phát triển lâu dài của người trẻ lên trên hết.
• Thiếu Karuna, không có sự thấu hiểu thực sự về sự tổn thương mà người trẻ có thể gặp phải.
• Thiếu Mudita, không có sự hoan hỷ thực sự nếu một bên có nguy cơ bị kiểm soát hoặc thao túng.
• Thiếu Upeksha, không tôn trọng sự tự do và khả năng trưởng thành của người trẻ.

Tình yêu đích thực, như dòng suối trong veo, chỉ có thể chảy tự do khi nó không bị vẩn đục bởi sự chênh lệch và ràng buộc. Nếu thiếu đi lòng từ, sự thấu cảm, niềm vui chân thật và sự bình đẳng, tình yêu không còn là nơi vỗ về tâm hồn mà trở thành cơn sóng cuốn trôi tuổi trẻ chưa kịp vững vàng. Một bông hoa nhỏ không thể nở rộ một cách tự nhiên dưới bóng râm của một tán cây quá lớn, nó có nguy cơ bị còi cọc hoặc buộc phải uốn mình theo hướng của cây cổ thụ ấy. Yêu thương thực sự ở tuổi trưởng thành không phải là nhân danh sự “dẫn dắt” để chiếm giữ một tâm hồn chưa kịp lớn, mà là biết lùi lại để bảo vệ quyền được trưởng thành một cách độc lập của họ.

Lời kết

Có lẽ vấn đề chưa bao giờ nằm ở việc một người ở tuổi vị thành niên có thể rung động trước ai, họ hoàn toàn có thể yêu rất chân thành, rất mãnh liệt, thậm chí bằng tất cả những gì họ có ở tuổi đó. Nhưng việc cảm xúc ấy là thật không có nghĩa mối quan hệ chênh lệch cũng công bằng, an toàn hay phù hợp.

Bởi tình yêu luôn diễn ra giữa những con người cụ thể, ở những giai đoạn phát triển khác nhau, với những mức độ trải nghiệm, nhận thức và quyền lực khác nhau. Và đôi khi, điều cần được đặt câu hỏi không phải là liệu họ có yêu nhau hay không, mà là liệu một người có đang ở vị thế quá dễ bị tổn thương trước người còn lại hay không. Có lẽ xã hội đặt ra những giới hạn đạo đức và pháp lý không phải để phủ nhận cảm xúc của con người, mà để bảo vệ những người chưa đủ trưởng thành trước những mối quan hệ có thể để lại hệ quả mà họ chưa đủ khả năng nhìn thấy.

Và có lẽ, yêu thương trưởng thành nhất đôi khi không phải là tiến tới bằng mọi giá. Mà là biết lùi lại một bước, để người mình rung động có cơ hội lớn lên, khám phá thế giới và trở thành chính họ trước khi đưa ra những lựa chọn có thể thay đổi cả cuộc đời mình.